ASTÚN. AS FUENS D´O RÍO ARAGÓN.

       

 

Una gambadeta de o club de ozio e tiempo libre de Fablans

Fernando Lampre. Nabesaires.

En iste año 2022, o Ligallo de Fablans de l’Aragonés, d’a man de Nabesaires, ha meso en marcha una serie d’escursions que tienen l’ochetivo d’espleitar os paisaches aragoneses dende l’anvista autiva -con a prautica de senderismo- e cultural, en o que a luenga aragonesa tiene un protagonismo muito espezial. Dillá d’o suyo emplego como veiclo de comunicazión a o largo d’as escursions -bella cosa muito abuegata por a parti nuestra, ya que no emplegamos l’Aragonés de traza cuitiana-, si que pretendemos amanar a nuestra luenga ta ra comprensión de paisaches y ecosistemas, interpretando ro suyo “metaluengache”, un rico erenzio cultural que permanexe “escrito” en a toponimia (os nombres d’o paisache), en os camins, a natura (relieu, flora e fauna), en a istoria e o patrimonio. Por meyos d’aturatas esplicativas a o largo d’as rotas, trataremos d’interpretar e aplegar as montañas, ríos, selvas, plantas e animals, camins, istorias, ofizios, tradizions y elementos umanos de tota mena, que han confegurato, baltizato e forgato a nuestra esenzia e identidat. E l’han feito sinificativamén en una luenga: l’Aragonés.

E a primera escursión no ese puesto estar un atra. Nos emos tresladato ta ra Val d’Astún y, en concreto, emos vesitato ros puertos e ibons -lacunas d’orichen glaziar- que son a partita d’o naximiento d’o río que da nombre a o nuestro territorio: Aragón.

 

 yazimiento neolitico n´astún

Sintesis d’o recorrito:

  1. Plegata en os nuestros veiclos en a estazión d’esquí d’Astún (1.730 m).

  2. Puyata en a telesilla, u telecadiera, “Truchas” (“Truitas”) dica o ibón d’Astún u d’as Truitas (2115 m).

  3. Recorrito a piet dica o bonico ibón de l’Escalar (2.078 m.) e o Col d’os Monches (2167 m.), escalar u achar istorico d’a rota chacobea que veniba dende o Espital de Gabás (Val d’Ausau. Biarnés: Vath d’Aussau; fr: Vallé d’Ossau) e l’Espital-Monesterio de Santa Crestina (Candanchú). Anvistas espeutaclars d’o Parque Nazional d’os Pirineyos e d’a tuca d’o Meyodía d’Ausau (biar: Mieidia d’Aussau; fr: Midi d’Ossau).

  4. Baxata a piet (bels 400 m. de deslivel) dica l’aparcadero d’a estazión d’Astún.

Chaca e o puerto d’Astún

Astún conforma ra capezera d’o río Aragón. A suya val se troba calata en a Comarca de A Chazetania, en os Pirineyos, muito amanato de Candanchú e d’o conoxito puerto de Somport, apegato materialmén a ra raya de tucas abuegans. Constituye un aria d’alta montaña encara que de moderata altaria, cuals prenzipals tucas son: Escalar (2.293 m), Os Monches (2.347 m), Astún (2.277 m) e A Raca (2.278 m). En iste contesto montañoso, fruito d’os dos ibons d’a val (Escalar e Astún) e de lumerosos arrigachuelos, naxe o río Aragón.

L’altitut d’a val, con una francha comprendita entre os 1.700 e 2.300 m., chunto a ra suya climatolochía -fresca en verano e con abundán innivazión en ibierno-, tresladan una foto fixa debán d’os nuestros uellos en a que se i suzeden os ecosistemas subalpino e alpino. Debito a ras suyas condizions ambientals, iste espazio nunca tenió vocazión agricola: aquí dentran en contauto as zagueras selvas de pino niero en rapeda transizión enta ras tascas supraforestals. Sin d’embargo, a selva de pino niero no ha visto retrozeder drasticamén a suya estensión, por azión antropica, debito a ra enampladura d’as tascas supraforestals como estivas ta l’alimentazión d’o ganato. Como veyeremos, o pastoreyo e os tasquizals son estatos tradizionalmén os protagonistas d’o paisache dica fa pocas añadas.

Pero ro que va a clamar a nuestra atenzión ye a situazión churisdizional d’Astún, punto de partita ta replecar cómo s’han desembolicato aspeutos cheograficos e istoricos bien aparens: a val e puerto d’Astún ye un enclau d’o termino monezipal de Chaca -á espeito de trobar-se a 32 km. d’a capetal d’a redolada-, desaparato d’o resto d’o monezipio chazetano e de tot arrodiato por os termins d’Aísa, Canfrán e os vezindarios d’as vals franzesas d’Aspa e Ausau.

Aprofeitamientos ganaders anzestrals

Antis d’a plegata d’o turismo en o sieglo XX -ricordemos que a estazión d’esquí d’Astún ubrió as suyas puertas en l’añada 1976-, as altas vals pirinencas son estatas alazetalmén ganaderas dende a Preistoria.

L’aprofeitamiento d’os puertos e tascals situatos en altitut, por un regular por denzima d’os 1.500-1.600 m, puede vinclar-se con o desembolique d’o fenomino megalitico d’os Pirineus, puesto que tumulos, dólmens, zerclos de piedras e menhirs siñalan, dende o Neolitico, os paisaches e endrezeras d’os primers pastors d’a cordelera, aportando datos sobre a suya cultura, creyenzias e ritos funerarios. Esiste un tumulo u cambra dolmenica a canto de l’ibón d’Astún.

Dende l’Antigüedat e dica os tiempos meyevals aumentó á bonico a presión sobre as selvas e puertos pirinencos, un paisache que estió meso a o servizio d’una ganadería en franca espansión. Esisten documentos, arredol de l’año 1100, en os que o rei d’Aragón Pietro I atorga ra posesión d’as estivas de Candanchú, Astún e A Raca a o Monesterio y Espital de Santa Crestina de Somport -a donazión tamién estió confirmata por Alifonso I en 1131-. O creximiento d’a economía ganadera d’as montañas pirinencas irba d’a man d’a espansión d’o choven Reino d’Aragón enta o sur. Luego s’amenistoron más tasquizals e yerba d’altitut ta o verano, pero tamién d’ibierno -pastos ta os meses más fredos, cuan a nieu cubre as montañas-, e allora se fizo nezesario baxar-ne con os rabaños dende as altas vals ta ras planas d’Aquitania u de l’Ebro, a o pie d’os Pirineyos. Yeran naxitas a transuanzia e as cabañeras, as vías pecuarias por as que s’esplazan pastors e rabaños.

Coinzidindo con a decadenzia d’o Monesterio de Santa Crestina, Fernando II d’Aragón conzedió ro puerto d’Astún a Chaca en l’año 1513. Dende allora, a ziudat poseye e tiene dreitos sobre estivas u tascals d’estiu ta os suyos rabaños, á espeito d’a suya distanzia d’a buega. Pero encara li quedaba por pautar, con os suyos vezinos franzeses, amollonaduras u espleites compartitos que se perdeban en a nuei d’os tiempos.

 

   "Pic du midi" de zaga d´a colla de fablans, chusto n´a muga d´Aragón con Francia.

Astún. Pastors e fazerías.

Dende a Edat Meya, os pueblos e vals pirinencos situatos a os dos costatos d’a buega firmoron pautos e concordias, denominatos pazerías u fazerías en a luenga aragonesa. Istos alcuerdos reglaban os aprofeitamientos, alto a baxo compartitos dende tiempo anzestral, d’os puertos e pastos ganaders, evitando frontinazos e contorniellos d’uso entre vezins. Cal parar cuenta que a buega politica entre España e Franzia no quedó formalmén establexita dica o tratato d’os Pirineus (año 1659), e antis d’ista fita, pastors e rabaños se tresladaban d’un costato ta l’atro d’as autuals buegas sin denguna mena d’impedimento. Prezisamén, en 1526 se firmó una fazería entre a vessiau (vertién) d’Aspa e a ziudat de Chaca, en a que os representans de cada val pautaban as condizions d’emplego d’os tasquizals: os rabaños d’as dos vertiens podeban aprofeitar os puertos dende o 10 de chunio, pero solo podeban fer mallata en a zona os pastors de Chaca. Bella cosa parellana ocurriba con os terrenos buegans en Astún e Aspa, do ros rabaño chazetanos solo podeban minchar-bi yerba de días e debeban pasar-bi a nuei e fer-bi mallata difuera d’os mesmos.

Bellas fazerías han tenito continidat e han pervivito, mesmo, dica os nuestros días, como as esistens entre as vals d’Ansó e Aspa, u entre as vals de Broto e Varecha (gas.: Varètja; fr: Barége), exemplo en pleno sieglo XXI -cuasi como si se tratase d’un fósil vivién- d’alcuerdos istoricos anzestrals que permiten, encara cada estiu, alufrar como ganatos franzeses pueden pastar en puertos aragoneses e veziversa.

O Camino de Santiago. Monches e pelegrins.

Dende o escubrimiento d’a fuesa de l’apóstol Santiago, un inaturable fluxo de pelegrins recorrió Europa dende a Edat Meya, trazando as rotas chacobeyas que confluyen en a ziudat gallega de Compostela. Una d’as rotas más frecuentatas ye o denominato “Camino Franzés” que, venindo por a Val d’Aspa, atraviesa os Pirineus aragoneses, en direzión a ra primera capetal de l’antigo Reino: Chaca.

Talmén tot o mundo conoxemos o puerto de Somport como ro paso más importán e frecuentato por os caminans e pelegrins de totas as epocas e prezisamén emos menzionato una d’as suyas piezas clau: o Monesterio y Espital de Santa Crestina de Somport (fundato a finals d’o sieglo XI), entidat a ra que pertenexeban os puertos de Candanchú e Astún. Pero esiste atro achar muito amanato.

Como si tratásenos de zarrar o zerclo, nos queda comentar muito someramén o prenzipal paso u collata situata en Astún: o Col d’os Monches, situato a 2.167 m, más difucultoso e a mayor altaria que o de Somport (1631 m.), pero que permitirba chuntar Laruns, Gabás e a Val d’Ausau (Aussau en Gascón) con o Espital de Santa Crestina. Iste camino d’Ausau yera denominato “cami dou seignou”, o camino d’o siñor, ya que se trobaba baxo a protezión d’o vizconde de Biarne -Gastón IV de Biarne estió ro primer siñor de Zaragoza zaga liderar, chunto a o rei aragonés Alifonso I, a conquista d’a ziudat-.

A tradizión e a toponimia nos ricuerdan que os monches de Santa Crestina de Somport saliban a orientar e socorrer a os pelegrins e viachers que se veyeban sorprenditos por as malas condizions meteorolochicas cuan superaban o puerto d’Astún.

                     
Restos de a ospedería de Santa Cristina. Muito importán ta os peregrinos en a edat meya.




Aragón celebra el día Internacional de la Lengua Materna con 150 actividades programadas en más de 50 localidades.

 




Un año más, como cada 21 de febrero, la Dirección General de Política Lingüística del Gobierno de Aragón ha coordinado una serie de actos que tendrán como protagonistas a las lenguas propias de nuestra Comunidad Autónoma, como son el aragonés y el catalán de Aragón.

 

Serán más de 70 entidades (ayuntamientos, comarcas, centros educativos, asociaciones…) las que, entre febrero y abril de 2022, trabajarán para hacer realidad más de 140 actividades desarrolladas en 50 localidades aragonesas.

 

El catálogo incluye sesiones de cuentacuentos, tertulias, talleres, mesas redondas, conferencia, lecturas, publicaciones, conciertos, representaciones teatrales, sesiones de cine o entrega de premios, entre otras.

 

De todas ellas, merece ser destacado el acto institucional, que en esta ocasión se celebrará en el salón de actos de Caja Rural de Aragón (Coso, 29, Zaragoza) y que incluirá la proyección del documental Vozes en o zierzo/Veus en el cerç/Voces en el cierzo. Aragonés y catalán, nuestras lenguas, en el que se hace un análisis del pasado, presente y futuro de las lenguas propias de Aragón, con la dirección de Vicky Calavia y la participación de renombrados filólogos.

 

Estas iniciativas cuentan con el apoyo de la UNESCO, cuya Conferencia General proclamó en 1999 el Día Internacional de la Lengua Materna con el objetivo de promover el multilingüismo y la diversidad cultural.

 

Descargue aquí el folleto de actividades diseñadas conocasión de la celebración del Día Internacional de la Lengua Materna – DiaInternacional de la Llengua Materna – Día Internazional d’a Luenga Materna

 

Conozca aquí cómo inscribirse en el acto institucional


Noticia sobre el acto institucional, aquí


Fuente: lenguasdearagon.org


Rafael Vidaller Tricas, V Premio Pedro Lafuente en aragonés.

 El escritor se ha alzado con el galardón en categoría “Narrazió Curta” por su obra “Arbolera”

 

El V Premio Pedro Lafuente en aragonés en categoría “Narrazió Curta”, concedido por el Ayuntamiento de Huesca, ha recaído en el escritor Rafael Vidaller Tricas por su obra “Arbolera”. La entrega del galardón tendrá lugar en un acto que se celebrará en las próximas semanas.

 

El jurado ha destacado el rico lenguaje de la obra, la originalidad de la historia y su narración envolvente, que atrapa al lector en esta obra ambientada en la ciudad de Huesca y su entorno, que se convierte en un personaje más de la trama.

 

Rafael Vidaller Tricas, nacido en Salas Altas, es diplomado en Magisterio, licenciado en Antropología Social y Cultural. Es autor de diferentes libros y trabajos sobre la montaña y la naturaleza altoaragonesa, así como de narraciones cortas que le han valido diferentes galardones, como este mismo premio en su segunda edición (2017) por la obra “Tratato sobre a Mary Roya”.

 

En cuanto a la categoría infantil “Zagals”, el jurado ha dejado desierto el premio.

 

El jurado está compuesto por Chabier Lozano, Chusé Inazio Nabarro, Eduardo Laga Lázaro, Gabriel Sanz y Lucas Fernández Mateo

 

Fuente: diariodelaltoaragon.es