
Una gambadeta de o club de ozio e tiempo libre de Fablans
Fernando
Lampre. Nabesaires.
En
iste año 2022, o Ligallo de Fablans de l’Aragonés, d’a man de
Nabesaires, ha meso en marcha una serie d’escursions que tienen
l’ochetivo d’espleitar os paisaches aragoneses dende l’anvista
autiva -con a prautica de senderismo- e cultural, en o que a luenga
aragonesa tiene un protagonismo muito espezial. Dillá d’o suyo
emplego como veiclo de comunicazión a o largo d’as escursions
-bella cosa muito abuegata por a parti nuestra, ya que no emplegamos
l’Aragonés de traza cuitiana-, si que pretendemos amanar a nuestra
luenga ta ra comprensión de paisaches y ecosistemas, interpretando
ro suyo “metaluengache”, un rico erenzio cultural que permanexe
“escrito” en a toponimia (os nombres d’o paisache), en os
camins, a natura (relieu, flora e fauna), en a istoria e o
patrimonio. Por meyos d’aturatas esplicativas a o largo d’as
rotas, trataremos d’interpretar e aplegar as montañas, ríos,
selvas, plantas e animals, camins, istorias, ofizios, tradizions y
elementos umanos de tota mena, que han confegurato, baltizato e
forgato a nuestra esenzia e identidat. E l’han feito
sinificativamén en una luenga: l’Aragonés.
E
a primera escursión no ese puesto estar un atra. Nos emos tresladato
ta ra Val d’Astún y, en concreto, emos vesitato ros puertos e
ibons -lacunas d’orichen glaziar- que son a partita d’o
naximiento d’o río que da nombre a o nuestro territorio: Aragón.

yazimiento neolitico n´astún
Sintesis
d’o recorrito:
Plegata
en os nuestros veiclos en a estazión d’esquí d’Astún (1.730
m).
Puyata
en a telesilla, u telecadiera, “Truchas” (“Truitas”) dica o
ibón d’Astún u d’as Truitas (2115 m).
Recorrito
a piet dica o bonico ibón de l’Escalar (2.078 m.) e o Col d’os
Monches (2167 m.), escalar u achar istorico d’a rota chacobea que
veniba dende o Espital de Gabás (Val d’Ausau. Biarnés: Vath
d’Aussau; fr: Vallé d’Ossau) e l’Espital-Monesterio de Santa
Crestina (Candanchú). Anvistas espeutaclars d’o Parque Nazional
d’os Pirineyos e d’a tuca d’o Meyodía d’Ausau (biar:
Mieidia d’Aussau; fr: Midi d’Ossau).
Baxata
a piet (bels 400 m. de deslivel) dica l’aparcadero d’a estazión
d’Astún.
Chaca
e o puerto d’Astún
Astún
conforma ra capezera d’o río Aragón. A suya val se troba calata
en a Comarca de A Chazetania, en os Pirineyos, muito amanato de
Candanchú e d’o conoxito puerto de Somport, apegato materialmén a
ra raya de tucas abuegans. Constituye un aria d’alta montaña
encara que de moderata altaria, cuals prenzipals tucas son: Escalar
(2.293 m), Os Monches (2.347 m), Astún (2.277 m) e A Raca (2.278 m).
En iste contesto montañoso, fruito d’os dos ibons d’a val
(Escalar e Astún) e de lumerosos arrigachuelos, naxe o río Aragón.
L’altitut
d’a val, con una francha comprendita entre os 1.700 e 2.300 m.,
chunto a ra suya climatolochía -fresca en verano e con abundán
innivazión en ibierno-, tresladan una foto fixa debán d’os
nuestros uellos en a que se i suzeden os ecosistemas subalpino e
alpino. Debito a ras suyas condizions ambientals, iste espazio nunca
tenió vocazión agricola: aquí dentran en contauto as zagueras
selvas de pino niero en rapeda transizión enta ras tascas
supraforestals. Sin d’embargo, a selva de pino niero no ha visto
retrozeder drasticamén a suya estensión, por azión antropica,
debito a ra enampladura d’as tascas supraforestals como estivas ta
l’alimentazión d’o ganato. Como veyeremos, o pastoreyo e os
tasquizals son estatos tradizionalmén os protagonistas d’o
paisache dica fa pocas añadas.
Pero
ro que va a clamar a nuestra atenzión ye a situazión churisdizional
d’Astún, punto de partita ta replecar cómo s’han desembolicato
aspeutos cheograficos e istoricos bien aparens: a val e puerto
d’Astún ye un enclau d’o termino monezipal de Chaca -á espeito
de trobar-se a 32 km. d’a capetal d’a redolada-, desaparato d’o
resto d’o monezipio chazetano e de tot arrodiato por os termins
d’Aísa, Canfrán e os vezindarios d’as vals franzesas d’Aspa e
Ausau.
Aprofeitamientos
ganaders anzestrals
Antis
d’a plegata d’o turismo en o sieglo XX -ricordemos que a estazión
d’esquí d’Astún ubrió as suyas puertas en l’añada 1976-, as
altas vals pirinencas son estatas alazetalmén ganaderas dende a
Preistoria.
L’aprofeitamiento
d’os puertos e tascals situatos en altitut, por un regular por
denzima d’os 1.500-1.600 m, puede vinclar-se con o desembolique d’o
fenomino megalitico d’os Pirineus, puesto que tumulos, dólmens,
zerclos de piedras e menhirs siñalan, dende o Neolitico, os
paisaches e endrezeras d’os primers pastors d’a cordelera,
aportando datos sobre a suya cultura, creyenzias e ritos funerarios.
Esiste un tumulo u cambra dolmenica a canto de l’ibón d’Astún.
Dende
l’Antigüedat e dica os tiempos meyevals aumentó á bonico a
presión sobre as selvas e puertos pirinencos, un paisache que estió
meso a o servizio d’una ganadería en franca espansión. Esisten
documentos, arredol de l’año 1100, en os que o rei d’Aragón
Pietro I atorga ra posesión d’as estivas de Candanchú, Astún e A
Raca a o Monesterio y Espital de Santa Crestina de Somport -a
donazión tamién estió confirmata por Alifonso I en 1131-. O
creximiento d’a economía ganadera d’as montañas pirinencas irba
d’a man d’a espansión d’o choven Reino d’Aragón enta o sur.
Luego s’amenistoron más tasquizals e yerba d’altitut ta o
verano, pero tamién d’ibierno -pastos ta os meses más fredos,
cuan a nieu cubre as montañas-, e allora se fizo nezesario baxar-ne
con os rabaños dende as altas vals ta ras planas d’Aquitania u de
l’Ebro, a o pie d’os Pirineyos. Yeran naxitas a transuanzia e as
cabañeras, as vías pecuarias por as que s’esplazan pastors e
rabaños.
Coinzidindo
con a decadenzia d’o Monesterio de Santa Crestina, Fernando II
d’Aragón conzedió ro puerto d’Astún a Chaca en l’año 1513.
Dende allora, a ziudat poseye e tiene dreitos sobre estivas u tascals
d’estiu ta os suyos rabaños, á espeito d’a suya distanzia d’a
buega. Pero encara li quedaba por pautar, con os suyos vezinos
franzeses, amollonaduras u espleites compartitos que se perdeban en a
nuei d’os tiempos.

"Pic du midi" de zaga d´a colla de fablans, chusto n´a muga d´Aragón con Francia.
Astún.
Pastors e fazerías.
Dende
a Edat Meya, os pueblos e vals pirinencos situatos a os dos costatos
d’a buega firmoron pautos e concordias, denominatos pazerías u
fazerías en a luenga aragonesa. Istos alcuerdos reglaban os
aprofeitamientos, alto a baxo compartitos dende tiempo anzestral,
d’os puertos e pastos ganaders, evitando frontinazos e
contorniellos d’uso entre vezins. Cal
parar cuenta que a buega politica entre España e Franzia no quedó
formalmén establexita dica o tratato d’os Pirineus (año 1659), e
antis d’ista fita, pastors e rabaños se tresladaban d’un costato
ta l’atro d’as autuals buegas sin denguna mena d’impedimento.
Prezisamén, en 1526 se firmó una fazería entre a vessiau
(vertién) d’Aspa e a ziudat de Chaca, en a que os representans de
cada val pautaban as condizions d’emplego d’os tasquizals: os
rabaños d’as dos vertiens podeban aprofeitar os puertos dende o 10
de chunio, pero solo podeban fer mallata en a zona os pastors de
Chaca. Bella cosa parellana ocurriba con os terrenos buegans en Astún
e Aspa, do ros rabaño chazetanos solo podeban minchar-bi yerba de
días e debeban pasar-bi a nuei e fer-bi mallata difuera d’os
mesmos.
Bellas
fazerías han tenito continidat e han pervivito, mesmo, dica os
nuestros días, como as esistens entre as vals d’Ansó e Aspa, u
entre as vals de Broto e Varecha (gas.: Varètja;
fr: Barége), exemplo en pleno sieglo XXI -cuasi como si se tratase
d’un fósil vivién- d’alcuerdos istoricos anzestrals que
permiten, encara cada estiu, alufrar como ganatos franzeses pueden
pastar en puertos aragoneses e veziversa.
O
Camino de Santiago. Monches e pelegrins.
Dende
o escubrimiento d’a fuesa de l’apóstol Santiago, un inaturable
fluxo de pelegrins recorrió Europa dende a Edat Meya, trazando as
rotas chacobeyas que confluyen en a ziudat gallega de Compostela. Una
d’as rotas más frecuentatas ye o denominato “Camino Franzés”
que, venindo por a Val d’Aspa, atraviesa os Pirineus aragoneses, en
direzión a ra primera capetal de l’antigo Reino: Chaca.
Talmén
tot o mundo conoxemos o puerto de Somport como ro paso más importán
e frecuentato por os caminans e pelegrins de totas as epocas e
prezisamén emos menzionato una d’as suyas piezas clau: o
Monesterio y Espital de Santa Crestina de Somport (fundato a finals
d’o sieglo XI), entidat a ra que pertenexeban os puertos de
Candanchú e Astún. Pero
esiste atro achar muito amanato.
Como
si tratásenos de zarrar o zerclo, nos queda comentar muito someramén
o prenzipal paso u collata situata en Astún: o Col d’os Monches,
situato a 2.167 m, más difucultoso e a mayor altaria que o de
Somport (1631 m.), pero que permitirba chuntar Laruns, Gabás e a Val
d’Ausau (Aussau
en Gascón) con o Espital de Santa Crestina. Iste camino d’Ausau
yera denominato “cami dou seignou”, o camino d’o siñor, ya que
se trobaba baxo a protezión d’o vizconde de Biarne -Gastón IV de
Biarne estió ro primer siñor de Zaragoza zaga liderar, chunto a o
rei aragonés Alifonso I, a conquista d’a ziudat-.
A
tradizión e a toponimia nos ricuerdan que os monches de Santa
Crestina de Somport saliban a orientar e socorrer a os pelegrins e
viachers que se veyeban sorprenditos por as malas condizions
meteorolochicas cuan superaban o puerto d’Astún.

Restos de a ospedería de Santa Cristina. Muito importán ta os peregrinos en a edat meya.